Croeso!

Blog ar gyfer pobl sy'n dysgu Cymraeg yn ardal Aberteifi yw hwn. Mae'n cynnwys adnoddau ac erthyglau sy'n berthnasol i'n dosbarthiadau sgwrsio. Byddwn ni'n trafod ystod eang o destunau yn ystod y flwyddyn (garddio, byd y natur, byd busnes a gwaith, hanes lleol, coginio, tafodiaith, barddoniaeth i enwi ond rhai o'r pynciau) gan edrych ar wahanol fathau o'r iaith. Croeso i bawb sydd am ddatblygu eu sgiliau Cymraeg.

Sunday, 8 October 2017

Tafarn Sinc

Memorandwm o fwriad diwylliannol

Er mai prif amcan Tafarn Sinc fydd darparu cwrw o ansawdd a phrydiau blasus fe fydd hefyd yn gynheilydd treftadaeth ddiwylliannol. Mae yno eisoes ymdeimlad cryf o awyrgylch ddiwylliannol/hanesyddol. Gellir ei deimlo’r funud yr ewch trwy’r drws. Mae yna ymdeimlad cryf o berthyn. Mae’r posteri a’r lluniau a’r offer amaethyddol yn diffinio’r lle fel tafarn wledig. Mae wedi’i wreiddio yn ei gynefin.

O’r herwydd mae’n fwy na dim ond tafarn.

Bwriad creiddiol Cymdeithas Tafarn Sinc i’w diogelu a hyrwyddo’r elfen ddiwylliannol fel rhan o brofiad yr ymwelydd a’r bwytäwr. Bydd yn brofiad na cheir ei debyg unman yn y fro.

Bwriedir cyflwyno lluniau o arwyr y fro megis Brian Williams (chwaraewr rygbi rhyngwladol a oedd yn enwog am ei ergyd slecht), Dil Hafod-ddu (storïwr ac arweinydd Noson Lawen), Waldo Williams (bardd a heddychwr, awdur ‘Dail Pren’), Tomi Evans (enillydd cadair genedlaethol am ei awdl i’r ‘Twrch Trwyth), E. Llwyd Williams (bardd ac awdur dwy gyfrol glasurol am hanes Sir Benfro, ‘Crwydro Sir Benfro), Twm Carnabwth (arweinydd lleol Terfysg y Beca), Dai Evans (chwaraewr rygbi rhyngwladol dosbarth gweithiol cyntaf), Wil Glynsaithmaen (bardd a sefydlydd Bois y Frenni), Athro David Williams (hanesydd ac awdur ‘The Rebecca Riots’).

Does yna ddim prinder arwyr.

Yn ôl Llwyd Williams : “Mae’r hen chwedlau ar sodlau’i gilydd ar lethrau Presely a’r oesoedd wedi’u plethu’n un cawdel o reffyn. A dyna’n hetifeddiaeth ni yn y profiad o fyw o dan gysgod y bryniau hen.”

Y dreftadaeth hon y bwriada Cymdeithas Tafarn Sinc ei drosglwyddo i’r cenedlaethau a ddaw. Mae’n ddigon posib y bydd ysgolion lleol am drefnu ymweliadau fel rhan o brofiad addysgol y disgyblion.

Bydd croeso yn cael ei gynnig i ddysgwyr Cymraeg mewn awyrgylch fydd yn rhoi iddyn nhw’r hyder i ddefnyddio eu sgiliau. Fe’u hanogir i fod yn rhugl.


cynheilydd - cefnogwr
slecht - llanast (gair o Sir Benfro - yma 'smashing')
cawdel - medley
rheffyn - rope

Grŵp cymunedol yn cytuno i brynu Tafarn Sinc 
BBC Cymru Fyw 2 Hydref 2017

Mae grŵp cymunedol yng ngogledd Sir Benfro wedi cytuno mewn egwyddor i brynu tafarn leol hanesyddol oedd yn wynebu gorfod cau.

Dywedodd Cadeirydd Cymdeithas Tafarn Sinc, Hefin Wyn, bod y grŵp wedi dod i gytundeb gyda'r perchnogion presennol i brynu'r busnes.

Yn wreiddiol cafodd y dafarn a bwyty ei rhoi ar y farchnad am £295,000, ond ni lwyddodd y perchnogion i ddod o hyd i brynwr.

Cafodd Cymdeithas Tafarn Sinc ei ffurfio a llwyddodd y grŵp i hel dros £200,000, gan eu galluogi i gytuno ar bris am y dafarn gyda'r perchnogion, er nad yw'r pris terfynol wedi cael ei ddatgelu.

'Cyfanswm o £234,000'

Cafodd y grŵp ei sefydlu ddiwedd Gorffennaf yn dilyn cyfarfod cyhoeddus ym Maenclochog, ac fe gafodd gefnogaeth yr actor Rhys Ifans.

Dywedodd Hefin Wyn: "Y bwriad oedd codi £200,000 erbyn Medi 30 a doedd hi ddim syndod fod swm dipyn yn uwch wedi'i godi.

"Mewn gwirionedd codwyd cyfanswm o £234,000."

Yn ôl cydlynydd y prosiect, y cynghorydd Cris Tomos, roedd hyn wedi'u galluogi i roi cynnig am yr eiddo.

"Rydym yn falch o ddweud fod yna drafodaethau ar y gweill ac rydym yn disgwyl i'r cyfreithwyr gwblhau'r pryniant yn enw Cymdeithas Tafarn Sinc cyn diwedd y mis am swm na chaiff ei ddatgelu," meddai.

Roedd yr ymgyrch i godi arian yn cynnwys gwerthu cyfranddaliadau ac ychwanegodd fod yr ymgyrch yn parhau er mwyn sicrhau dyfodol y fenter.

Dywedodd y perchnogion dros y chwarter canrif ddiwethaf, Brian a Hafwen Davies, eu bod wrth eu bodd o weld y gymuned yn prynu eu heiddo.

Cafodd y dafarn wreiddiol ei hadeiladu yn 1876, pan gafodd y rheilffordd o Glunderwen i Rosebush ei hagor. Ei henw gwreiddiol oedd The Precelly Hotel.



Trip i Gastell Henllys




Rwy wedi trefnu taith i Gastell Henllys ar gyfer fy nosbarth Sgwrsio. Cwrdd wrth Gastell Henllys am 10 ar y 19eg o Hydref, a Delun Gibby fydd yn tywys y grŵp o gwmpas a safle.

Pris tocyn yw £4.50. Does dim bws, ac felly bydd rhaid i bawb drefnu cludiant eu hunain.

Mae lle i ragor o bobl (byddai grŵp o 25 yn iawn), felly croeso i ddysgwyr eraill ar lefel Canolradd/Uwch. Cysylltwch â fi: riv1@aber.ac.uk

Friday, 6 October 2017

Jin damsons



 
https://twitter.com/garddioamwy/status/916030649936510978

O ble daeth y dywediad?

Diolch i BBC Cymru Fyw am y darn hwn.

Mae ymadroddion a dywediadau yn gwneud ein hiaith ni'n fwy lliwgar ond dydi hi ddim yn glir bob amser beth yw eu hystyr nac o ble maen nhw wedi dod.

Bu Twm Morys yn bwrw goleuni ar rai ymadroddion Cymraeg ar Raglen Aled Hughes, Radio Cymru ar 4 Hydref 2017 gan geisio esbonio tarddiad annisgwyl ambell un.

Dod i'r fei

"Mae'n debyg mai o'r Saesneg 'vie' mae o wedi dod - 'to vie for' ydy cystadlu efo rywun ac efallai fod yr ystyr i gychwyn yn dod o pan oedd rhyw gardyn pwysig yn dod i'r golwg wrth chwarae cardiau ers talwm - 'wedi dod i'r fei'.

"Mi fuasai rhywun yn disgwyl iddo fo darddu o 'view' - ond maen nhw'n dweud mai o 'vie' y mae'n dod."

Dod at eich coed

"Y coed mewn hen gemau bwrdd, fel gwyddbwyll, ydy'r hyn sydd gan rywun wrth gefn, felly dod yn ôl at eich coed ydy dychwelyd i le diogel, fel pasio'r bêl yn ôl mewn gêm bêl-droed er mwyn diogelu'r bêl. Dod yn ôl at eich coed ydy mynd yn ôl i le diogel - callio."

O'i ben a'i bastwn ei hun

"Rhywun yn gwneud rhywbeth drosto ei hun heb orfod dibynnu ar neb arall, yn anibynnol, ydy'r ystyr. Rydan chi'n cynllunio rhywbeth yn ein pen. Wedyn mae codi pastwn yn ddarlun reit drawiadol o rywun yn penderfynu gwneud rhywbeth, rhywun yn gweithredu. Felly mae rhywun yn gwneud rhywbeth o'i ben a'i bastwn ei hun yn rhywun sy'n penderfynu mynd ati i wneud rhywbeth."

Rhoi'r ffidil yn y to

"Ymadrodd sy'n golygu bod rhywun yn rhoi'r gorau iddi, rhywbeth mae o'n reit dda am ei wneud efallai ac am ryw reswm yn penderyfnu rhoi'r gorau i'w wneud o.

"Yn nhafarn y Plu yn Llanystumdwy mae 'na nifer o bethau'n hongian oddi ar y distiau [=beams], fel mewn nifer o dafarnau eraill - hen bedyll [=lluosog padell] a geriach [=tackle] ceffylau gwedd [cart horses] yn sgleinio a phethau felly.

"Cyn bod y ffasiwn beth ag atic mewn tŷ mi roedd distiau tŷ yn bethau handi i roi pethau i'w cadw a dyna ydy'r ymadrodd yma - rhoi'r ffidil o'r ffordd, i'w gadw ar un o'r distiau yn y to. Mae hynny wedi mynd yn ymadrodd i gyfleu bod rhywun yn rhoi'r gorau i wneud rhywbeth."

Roedd yna eglurhad pellach gan un o wrandawyr Radio Cymru, Kate Wheeler: "Mi glywais ryw dro mai teclyn i hau hadau oedd ffidil. Wedi gorffen hau, cedwid y 'ffidil' yn nho'r sgubor."

Bwrw hen wragedd a ffyn

"Tresio [=pour] bwrw ydy'r ystyr ac mae'r Saeson yn dweud 'raining cats and dogs' am yr un peth. Mae'n debyg ei bod hi o bryd i'w gilydd yn bwrw llyffantod a physgod hefyd ac fe ges i hyd i adroddiad o 1918 o Hendon yng ngogledd Lloegr ac mae'n debyg fod na gawod fawr o lymrïaid - sef llysywod [=eels] sy'n byw yn y tywod ar lan y môr - wedi disgyn o'r awyr.

"Yr egurhad ydy fod na ryw dywydd eithafol, gwynt mawr, wedi codi creaduriaid felly, llyffantod a physgod, i'r awyr a'u gollwng yn rhywle arall. Mae'n wir hefyd fod corwynt yn codi pobl weithiau, fel Dorothy yn The Wizard of Oz, ond go brin y bysa hi wedi bwrw hen wragedd yn llythrennol a dwi'n meddwl mai ymadrodd gwirion ydy o i ddisgrifio glaw gwirioneddol eithriadol.

"Mae 'na eglurhad arall posib. Mae yna ymadrodd arall o ogledd Lloegr, 'it's raining stair rods' - ffyn hir syth i gadw'r carped yn ei le ar y grisiau. Mi rydach chi yn gweld glaw felly weithiau ar slant fel ffyn ac os ydach chi'n meddwl am hen wragedd yn disgyn o'r nefoedd ac yn dal eu ffyn yn syth o'u blaenau - wel yr un math o ddarlun ydi o. Efallai bod yr hen wragedd yma yn taro eu ffyn ar lawr ac yn gwneud sŵn fatha glaw hefyd?

"Y gwir ydy fod iaith yn hoff iawn o chwarae efo geiriau, yn enwedig y Gymraeg, a chreu darluniau. Dyna beth ydi tarddiad llawer iawn o ymadroddion - rhyw olygfa mae rhywun wedi ei ddychmygu a hwnnw'n gafael ac yn aros."
Beth am ddywediadau fel 'lladd nadroedd', 'siarad drwy eich het' a 'llyncu mul', o ble maen nhw'n dod? Oes gennych chi fwy o enghreifftiau?

"Angen i wleidyddion uno Cymru" - Hanes a hunaniaeth



(Addasiad o erthygl Golwg360)

Mae un o’r arbenigwyr pennaf ar yr iaith Gymraeg wedi dweud bod rhaid i arweinwyr gwleidyddol wneud mwy i uno’r genedl.

Mae’r Athro Harold Carter eisiau gweld gwleidyddion yn arwain y ffordd i gael gwared ar y rhaniadau yn syniadau’r Cymru am eu cenedl a’u diwylliant.

Mae hefyd eisiau gweld Caerdydd yn cymryd ei chyfrifoldeb yn brifddinas ar gyfer y wlad i gyd.

“Mae angen i Gaerdydd ddarbwyllo’r Cymry ei bod yn ganolfan sy’n cynrychioli Cymru gyfan yn hytrach na cheisio bod yn brifddinas ryngwladol”

Tri chyflwr i Gymro

Yn y llyfr, mae’r cyn ddarlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth yn dweud fod yna dair prif farn ynglŷn â beth sy’n gwneud Cymro:

• Y gallu i siarad yr iaith Gymraeg, a bod pawb sydd heb y gallu yn Gymro eilradd

• Y di-Gymraeg sy’n gwrthod derbyn mai’r iaith yw’r prif beth sy’n gwneud Cymro – maen nhw’n creu eu hunaniaeth o amgylch sefydliadau fel y Cynulliad Cenedlaethol

• Unrhyw un un sydd wedi ei eni yng Nghymru ac sy’n eu hystyried eu hunain yn Gymry am nad oes ganddyn nhw unrhyw gysylltiadau eraill.

‘Amrywiaeth mawr’

“Mae yna amrywiaeth mawr yn yr hunaniaeth Gymreig,” meddai Harold Carter. “Mae gwaith Edward I a’r Ddeddf Uno yn dal i fod yn llwyddiannus am ei fod o wedi disodli undod Cymru gyda gwrthdaro a chasineb.

“Dyw’r genedl ddim yn gwbl ranedig erbyn hyn, ond mae yna raniadau tros elfennau megis yr iaith Gymraeg. Er hynny rwy’n teimlo bod y rhaniadau yn cael eu gorliwio yn fawr,” meddai’r Athro Harold Carter.

“Does dim amheuaeth bod yr iaith Gymraeg yn bwysig iawn i ddiwylliant Cymru ac fe fyddai yna fwlch mawr hebddi. Mae wedi bod yn edau [=thread] allweddol dros y blynyddoedd.”

‘Angen arweiniad’

Mae’r Athro’n credu bod rhaid i’r Cynulliad ddangos arweiniad i uno’r genedl Gymreig.

“Mae angen perswadio’r gwahanol ochrau – gyda’u hamrywiaeth barn am yr hunaniaeth Gymreig – i beidio â gwrthwynebu ei gilydd,” meddai.

Mae’r cyn Athro Daearyddiaeth yn credu y bydd modd uno’r uno’r genedl yn y dyfodol: “Mae’r holl dueddiadau’n awgrymu y gallai’r Cymry gymodi ac uno fel cenedl”

Hanes Cymru

Mae’r llyfr yn amlinellu hanes Cymru ers y Rhufeiniaid gan ddweud bod arfer Cymry’r Canol Oesoedd o rannu tir ymysg yr holl feibion yn gyfrifol am y diffyg undod yn y wlad.

Roedd diffyg tir amaethyddol Cymru hefyd wedi arwain at dlodi ac, yn sgil hynny, at boblogaeth wasgaredig.

Dim ond ar ôl dechrau’r Chwyldro Diwydiannol y tyfodd poblogaeth Cymru ac y cafodd sefydliadau cenedlaethol eu creu. Ar y dechrau oddi mewn i Gymru y daeth y mewnfudwyr i’r ardaloedd diwydiannol.

Yn y llyfr, sy’n cael ei gyhoeddi gan y Sefydliad Materion Cymreig, mae Harold Carter yn dweud bod mewnfudo i Gymru wedi gwanhau’r iaith, ond bod mudo gan Gymry Cymraeg ifanc i ddinasoedd fel Caerdydd wedi cryfhau’r iaith mewn ardaloedd ble’r oedd hi’n wan.

Against the Odds. The Survival of Welsh Identity , IWA, 150pp £9.99. (Llun:IWA)

Hunaniaeth a Chymreictod

Hunaniaeth genedlaethol Cymru yw Cymreictod. Ar ei ffurf symlaf mae'n golygu hunaniaeth bod yn un o'r Cymry a gwladgarwch tuag at Gymru, ond yn aml mae hefyd yn gysylltiedig â'r Gymraeg a chenedlaetholdeb Cymreig.

Yn yr Arolwg Llafurlu 2001, (y Swyddfa Ystadegau Gwladol), disgrifiodd 60% o ymatebwyr yng Nghymru eu hunain fel Cymry yn unig, a 7% fel Cymry a chenedligrwydd arall.

(Wicipedia)



“Beth yw canfyddiad pobol Cymru?”

“Glaw, defed, mynyddoedd.”

“Pan mae pobol yn meddwl am Gymru, maen nhw’n meddwl am wlad ddiflas, dlawd, wlyb, dan y fawd. Gwlad wedi ei choncro……Ond mae’r gwrthwyneb yn wir, mewn gwirionedd, tydi?”

“Y Saeson sydd wedi cael eu gorchfygu [=defeat] dro ar ôl tro, a’r rheswm maen nhw’n dal dig at y Cymry ydi ein bod ni wedi llwyddo i beidio â chael ein concro – wedi mynnu cadw ein hiaith a’n diwylliant ein hunain.”

Dadeni, Ifan Morgan Jones
 


Cymreictod ac ethnigrwydd yn ôl y Cyfrifiad

Nododd dwy ran o dair o breswylwyr Cymru (2.0 miliwn) eu bod yn Gymry yn 2011. 

O'r rhain, nododd 218,000 ohonyn nhw eu bod yn ystyried eu hunain yn Brydeinwyr hefyd.
Nododd 424,000 eu bod yn Saeson a 519,000 eu bod yn Brydeinwyr yn unig.

Dywedodd Peter Stokes, Rheolwr Cynllunio Ystadegol y Cyfrifiad: "Rhondda Cynon Taf oedd â'r gyfran uchaf o breswylwyr a nododd fod ganddynt hunaniaeth Gymreig yn unig, 73%, gyda Merthyr Tudful yn dynn ar ei sodlau.

"Merthyr Tudful oedd â'r gyfran isaf o bobl â hunaniaeth Seisnig, 4% neu Seisnig a Phrydeinig, llai nac 1%."

Cyfrifiad 2011 oedd y cyntaf i gasglu data ar hunaniaeth genedlaethol yn y ffordd yma.

Cafodd Cyfrifiad 2001 ei feirniadu am nad oedd y ffurflenni'n cynnwys blwch y gallai pobl ei dicio i nodi eu bod yn Gymry.

Ethnigrwydd

Yn 2011, roedd 96 % (2.9 miliwn) o breswylwyr Cymru yn wyn, gostyngiad o 2% o gymharu ag amcangyfrif 2001, sef 98% (2.8 miliwn). Ar gyfer 2001 a 2011, roedd canran uwch yn y grŵp hwn nag yn unrhyw un o ranbarthau Lloegr.

Yn 2011, dywedodd 2.2% eu bod yn Asiaidd (0.6% Indiaidd, 0.4% Chineaidd, 0.4% Pacistanaidd, 0.3% Bangladeshaidd a 0.5% Asiaidd arall).

Dywedodd 0.6% eu bod yn Affricanaidd, Caribiaidd, neu ddu arall, tra bod 1% yn dweud eu bod o dras gymysg.

 (BBC Cymru Fyw)