Croeso!

Blog ar gyfer pobl sy'n dysgu Cymraeg yn ardal Aberteifi yw hwn. Mae'n cynnwys adnoddau ac erthyglau sy'n berthnasol i'n dosbarthiadau sgwrsio. Byddwn ni'n trafod ystod eang o destunau yn ystod y flwyddyn (garddio, byd y natur, byd busnes a gwaith, hanes lleol, coginio, tafodiaith, barddoniaeth i enwi ond rhai o'r pynciau) gan edrych ar wahanol fathau o'r iaith. Croeso i bawb sydd am ddatblygu eu sgiliau Cymraeg.

Tuesday, 13 February 2018

Hanes yr Iaith mewn 50 Gair: ynde

Ifor ap Glyn sy'n esbonio geiriau llanw.


Nodiadau

di-nod: disylw (obscure, insignificant)

geiriau llanw

diarwybod

collfarnu - condemn

syrffedus

clodwiw – laudable, praiseworthy

gwadd - gwahodd

no – beth bynnag, ‘ta beth – “bid a fynno” (be that as it may)

lleddfu – soothe, allay

saib

gwlei – ychwanegu pwyslais ar ddatganiad, yn gwneud iddo fe swnio’n fwy pendant

“wês gwlei” – ‘oes, siŵr iawn, oes debyg iawn’

Y geiriau hyn yn ennyn (excite, provok) cryn deyrngarwch

A ballu = ac yn y blaen

Sti – wyddost ti?

Timod – wyt ti’n gwybod?

Ynde = onid e?

‘te – ynteu

Swyddogaeth

Llynges fasnachol


Monday, 12 February 2018

Hanes yr Iaith mewn 50 Gair: Talcen


Ymhlith yr ieithoedd sydd wedi gadael ôl ar y Gymraeg yw iaith ein cymdogion dros Fôr Iwerddon, y Wyddeleg. I ddeall pam, mae'n rhaid teithio'n ôl i'r bedwaredd ganrif:
Tua diwedd oes yr Ymerodraeth Rufeinig yr oedd ymosod parhaol bron ar Frittania. Yn ystod y bedwaredd a'r bumed ganrif glaniodd y Gwyddelod ar hyd arfordir gorllewinol Cernyw, Cymru a Gorllewin yr Alban.
Ymsefydlodd y Gwyddelod ar hyd arfordir gorllewin Cymru, er mae yna hanes sy'n dweud bod un o benaethiaid y Brythoniaid, Cunedda o dde'r Alban, wedi gorymdeithio i'r de a'u gorfodi i adael gogledd orllewin Cymru.
Arhosodd y Gwyddelod yn ne orllewin Cymru gan deyrnasu yn Nyfed a Brycheiniog, dau enw sy'n tarddu o'r Wyddeleg. Yn ôl pob tebyg bu farw'r Wyddeleg fel iaith fyw yn Nyfed rhywbryd yn y seithfed ganrif. (Ffynhonnell: BBC Cymru)
Mae'n debyg mai un o'r geiriau Gwyddeleg sydd wedi goroesi o'r cyfnod hwnnw yw'r gair talcen.
Dyma ddiffiniad Geiriadur Prifysgol Cymru:
Y rhan o'r wyneb rhwng y llinell gwallt naturiol a'r llygaid, tâl, y rhan gyfatebol mewn anifeiliaid: forehead, brow.


___________________

Ifor ap Glyn sy'n esbonio mwy:


Nodiadau


Aeliau

Pen fel ŵy



Direidi – mischievousness

Deillio o nodweddion corfforol

e.e. Vaughan (fychan), Brace (bras, tew), Hagger (hagr – hyll, salw), Voyles (moel)

tyfu talcen = colli gwallt, mynd yn foel

benthyciad o’r Wyddeleg yw ‘talcen’

geiriau eraill:

twlc (Gwydd. tolg = bocs o gwmpas gwely, gwely), ond yn Gymraeg ‘cwt mochyn’

tolc (Gwydd. tolg – rhwyg, bwlch) – dent, chip

brechdan (Gwydd. brechtán = menyn, saim)

cadach (Gwydd. cadach = calico) – clwt, cawiau

mewnfudwyr

hwyluso’r broses o fenthyg geiriau o’u hiaith nhw

Sir Benfro: parc (Gwydd. páirc) cnwc (Gwydd. cnoc) : dau air arall sy wedi’u benthyg o’r Wyddeleg

Wedi hen ennill ei le

Sied dwls yng nghefn y tŷ

Talcen: cen yw ‘ceann’ (Gwydd) neu ‘pen’ yn y Gymraeg.

Ystyr ‘tál’ yw ‘neddyf’, math o dwlsyn ar gyfer naddu coed (‘adze’ yn Saesneg), rhyw fath o fwyell efo llafn wedi ei droi…

…caniatáu i’w hofferiaid briodi, ac roedd eu mynachod yn torri eu gwallt mewn ffordd wahanol, tra bod mynachod yr Eglwys Rufeinig yn siafio corun eu pennau i ddangos eu bod nhw wedi cysegru eu bywydau i addoli Duw, roedd mynachod Celtaidd yn siafio blaen y pen o glust i glust.

Petai rhywun yn edrych ar fynach Celtaidd o’r tu blaen, mi fysai ei dalcen yn ymdebygu i ben neddyf.

Slang direidus am sut oedd mynachod Celtaidd yn edrych ers talwm

Dechreuodd glowyr gyfeirio at wyneb y glo fel ‘talcen’ – talcen caled: unrhyw sefylfa anodd. Neu, yn ôl y Gweiadur: "rhywbeth sy’n mynd i olygu llawer o waith caled ac ymdrech cyn bod gobaith llwyddo".


Torri syched

“falle byddai cymaint o syched arno fe fel y byddai fe’n yfed ei beint ar ei dalcen.

...nid ei yfed yn araf fesul llymad, ond yn hytrach ei dollti i lawr mewn un fel bod y gwydr yn cyffwrdd ar y talcen.

Ers iddo fe gael ei fathu mewn abaty Celtaidd….

Llafurio’n galed

Cydnabod

Bragwyr tan gamp (=rhagorol, gwych)
_____________

I gloi, dyma rai ymadroddion a phriod-ddulliau eraill:
talcen tŷ = gable
crychu talcen = knit one's brow
troi ar ei dalcen = to turn upside-down




Sunday, 4 February 2018

Beti a'i Phobl: Manon Steffan Ros

Dyma Beti George yn sgwrsio â Manon Steffan Ros am ei bywyd a'i gwaith.

Ganed Manon Steffan ym mhentref Rhiwlas ger Bangor a derbyniodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Rhiwlas ac yn Ysgol Dyffryn Ogwen. Fe enillodd hi Fedal Ddrama Eisteddfod Genedlaethol Cymru ddwy flynedd yn olynol, yn 2005 ac yn 2006. Cyrhaeddodd ei nofel gyntaf ar gyfer oedolion, Fel Aderyn, restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2010, ac fe ddaeth Manon i'r brig yn y gystadleuaeth yn 2013 gan ennill y categori ffuglen orau gyda'i nofel Blasu. Enillodd Wobr Tir na n-Og hefyd yn 2010 am y nofel Trwy'r Tonnau, ac unwaith eto yn 2012 gyda Prism. Mae Manon hefyd yn gerddor ac aelod o'r grŵp Blodau Gwyllt, ac mae'n byw yn Nhywyn gyda'i meibion.gwen. Fe enillodd hi Fedal Ddrama Eisteddfod Genedlaethol Cymru ddwy flynedd yn olynol, yn 2005 ac yn 2006. Cyrhaeddodd ei nofel gyntaf ar gyfer oedolion, Fel Aderyn, restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2010, ac fe ddaeth Manon i'r brig yn y gystadleuaeth yn 2013 gan ennill y categori ffuglen orau gyda'i nofel Blasu. 

Bydd y rhaglen ar gael ar iPlayer am fis, ond fe gewch chi ei lawrlwytho fel podlediad [= podcast] am ddim.

Saturday, 3 February 2018

Pam defnyddio 'r Saesneg ar y cynfryngau cymdeithasol?

Diolch i BBC Cymru Fyw am yr erthygl yma.

Pam fod Cymry Cymraeg yn sgrifennu yn Saesneg ar Facebook? Dyna'r cwestiwn a ofynnodd y cynhyrchydd teledu Angharad Blythe yn llawn rhwystredigaeth ar ei chyfrif personol yn ddiweddar.
Fe gafodd fflyd o ymatebion gan gynnwys un yn anghytuno gan ei ffrind, Ffion Jon, sydd hefyd yn gynhyrchydd teledu ar ei liwt ei hun. Mae hi'n dadlau bod gan bobl ddwyieithog hawl i ddewis heb feirniadaeth - ddylai neb blismona'r dewis o iaith ar gyfryngau cymdeithasol, meddai.
Mae'r ddwy yn egluro eu safbwyntiau ymhellach i Cymru Fyw:


line

Angharad Blythe:
Mae'n fy nghorddi, yn ddyddiol, i weld Cymry Cymraeg yn postio negeseuon uniaith Saesneg ar y cyfryngau cymdeithasol.
Dwi'n berson rhyddfrydol, a dydw i ddim yn bregethwrol ynglŷn â llawer o ddim. Ond pan mae'n dod at faterion ynglŷn â'r iaith, mi ydw i'n credu yn gryf fod gan bawb ohonom ddyletswydd i helpu'r Gymraeg os ydan ni am ei gweld hi'n goroesi.
Mae'n anodd gen i gredu y bydda 'na neb yn ei iawn bwyll am weld yr iaith Gymraeg yn marw, ond wrth sgrifennu statysau yn Saesneg (neu wrth beidio â defnyddio gwasanaethau Cymraeg yn y twll yn y wal, neu wrth y til hunanwasanaeth yn yr archfarchnad) dyna sy'n digwydd.
Mae ymwrthod â'r cyfle i'w defnyddio hi ym mha bynnag ffordd fedrwn ni, yn gyfystyr â'i hesgeuluso hi.
Wrth gwrs fod gan bawb ohonan ni'r hawl i gyfathrebu ym mha bynnag iaith 'dan ni isio, ond ar yr un pryd, mae'n rhaid inni sylweddoli fod y Gymraeg mewn lle mwy bregus na'r Saesneg. Mae hi angen sylw. Mae ganddi anghenion arbennig. Does yna ddim dadlau efo hynny - mae'n ffaith. 
Felly - o ddilyn yr egwyddor honno i'r pen - os ydan ni'n malio am y Gymraeg, yna mae'n gwneud synnwyr inni roi mwy o sylw iddi na'r Saesneg; drwy ei choleddu [= cherish] , a'i bwydo a'i dyfrio.
Wedi'r cwbl, fel pobl ddwyieithog, rydan ni'n gwybod fod iaith yn fwy na chyfrwng cyfathrebu yn unig. Mae iaith yn rhan o'n hunaniaeth ni. Mae hi'n ein gwneud ni yn bwy ydan ni, a phwy ydy'n plant ni, a phlant ein plant ni.
Dw i'n dallt nad ydi pawb yn gyfforddus wrth sgrifennu yn y Gymraeg - hyd yn oed os ydan ni'n Gymry glân gloyw ac yn cyfathrebu yn y Gymraeg ar lafar bob dydd.
Ond does affliw o otsh am safon iaith neb mewn gwirionedd. Ei defnyddio hi sy'n bwysig - bob dydd ac ymha bynnag ffordd y medrwn ni.
Mi fentra'i ddweud nad oes neb call yn mynd i farnu iaith ysgrifenedig neb ar y gwefannau cymdeithasol... ac os ydach chi'n un o'r plismyn iaith 'na - gwae chi - ia, gwae chi. Dim ond wrth annog pobol, ac nid drwy farnu, y bydd y Gymraeg yn goroesi.
Dwinna ar fai. Wrth gwrs fy mod i. Weithiau mae'n haws derbyn nad ydi cwmni yn cynnig gwasanaethau Cymraeg, a bodloni ar gyfathrebu efo'r cwmni dan sylw yn Saesneg.
Mae'n cymryd amser i lythyru a chwyno. Mae'n cymryd egni i fynychu cyfarfodydd am ddyfodol yr iaith, i fynychu ralis ac i brotestio'n ddi-baid.
Ond mi fedar pawb ohonan ni gyfrannu, drwy wneud y pethau bychain. Dechrau pob sgwrs yn Gymraeg, ble bynnag yr ydan ni yng Nghymru, ond hefyd ar y ffôn, ac ar y gwefannau cymdeithasol. Ac os nad ydi'r person arall yn deall Cymraeg, yna mi fydd wedi clywed neu weld yr iaith, a bydd y weithred honno - ynddi'i hun - wedi hyrwyddo'r Gymraeg fel iaith fyw, fywiog.
Nid pregethu ydw i, ond ar y llaw arall, mi ydw i'n awyddus i agor y drafodaeth, gan obeithio y bydd hynny'n gwneud i bobl feddwl ddwywaith cyn troi i'r Saesneg am "fod pawb yn dallt Saesneg".
Achos, o ddilyn yr egwyddor honno i'w phen draw - waeth inni gyd roi'r ffidil yn y to rŵan, ddim, ac anghofio'r Gymraeg yn llwyr.
Ffion Jon:
O ran egwyddor, dwi ddim eisiau i neb ddweud wrtha' i ym mha iaith i sgwennu ynddi ar Facebook - mi wna' i fel unigolyn ddewis ym mha iaith dwi'n sgwennu, ac mae hynny'n bwysig.
Mae'n mynd nôl i'r busnes o blismona iaith. Mae pobl yn gallu bod yn reit self-conscious o'u Cymraeg a dwi'n meddwl bod Facebook a'r cyfryngau cymdeithasol yn gyffredinol wedi bod yn wych o ran y Gymraeg achos mae pobl yn defnyddio ffordd lafar i sgwennu arnyn nhw.
Dydi Nghymraeg i ddim yn berffaith o bell ffordd ond pan dwi'n sgwennu rhywbeth yn sydyn dwi ddim yn checio bod y sillafu a'r gystrawen yn iawn achos yn reit aml mae rhywun yn ymateb ar y pryd, does dim amser i feddwl am Gymraeg cywir.
Os wyt ti'n dechrau dweud wrth bobl am sgrifennu yn Gymraeg a bod yn rhaid iddyn nhw bostio yn Gymraeg mae'n mynd nôl i'r peth yna bod pobl yn meddwl bod rhaid iddyn nhw sgwennu yn gywir.
Dyna ydi'r peth neis am fod yn ddwyieithog, bod gan rywun y dewis.
Weithiau dydi ffraethineb [ = wit] ddim yn cyfieithu ac felly mae rhywun yn ymateb yn Saesneg os ydi'r post yn Saesneg.
Dyna sy'n dda am gyfryngau cymdeithasol - dim arholiad ysgol ydi o, nid sgrifennu mewn ebost swyddogol wyt ti ond sgrifennu'n ffraeth a chael laff.
Unwaith rwyt ti'n dechrau efo plismona pa iaith mae rhywun yn ei ddefnyddio yna ti'n sbwylio'r cyfrwng.
Dydi pobl ddim yn cymdeithasu yn y pyb dim mwy - hwn ydi ein pyb newydd ni. Taset ti'n mynd lawr i'r pyb fyse neb yn cywiro dy iaith di neu'n dweud wrthat ti pa iaith i'w siarad felly pam ei wneud o ar Facebook?
Dwi yn gweld y pwynt ehangach mae Angharad yn ei wneud: os na wnawn ni ddefnyddio'r Gymraeg mae presenoldeb yr iaith ar bethau fel Facebook yn diflannu.
Mae wedi gwneud i fi feddwl cyn postio y dylwn i ei roi yn Gymraeg oherwydd bod ehangu presenoldeb y Gymraeg yn bwysig.
Ond mae'r ffaith fod gynnon ni'r dewis yr un mor bwysig - mae cael y dewis yn fraint a does gan ddim un unigolyn arall yr hawl i ddeud wrthoch chi pa iaith i'w dewis.
Y peth pwysicaf ydi bod pawb yn teimlo'n hyderus i sgwennu ynddo fo, dim ots os ydi o'n gywir. Peidiwch â bod ofn defnyddio'r Gymraeg!
Dydi'r ffaith mod i'n sgwennu yn Saesneg weithiau ddim yn golygu bod y Gymraeg yn golygu dim llai imi - Cymraeg ydi'n iaith gyntaf, dwi'n byw mewn ardal Gymraeg er mwyn i mhlant i gael addysg Gymraeg - mae hynny'n holl bwysig imi ond os dwi eisiau sgwennu bob dim yn Saesneg ar Facebook am gyfnod, yna fy newis i ydi hynny.







Mam pwy yw hon?

Huw Stephens yn ceisio dyfalu mam pwy mae'n siarad â hi. Wyt ti'n gallu dyfalu pwy yw hi cyn diwedd y clip?

Radio Cymru 2


Heddlu Iaith: geiriau i'w hela a'u difa


"Dagrau ‘miwsig’ a ‘hyb’ ydi’r ffaith eu bod yn cael eu defnyddio yn lle geiriau Cymraeg cyfarwydd. A’u bod yn gachlyd hefyd, wrth gwrs...", esboniodd.

[dagrau pethau = 'the sad part of it']




Wedi i'r Athro Richard Wyn Jones daflu'r belen eiria fach yma, tyfodd hi'n fuan yn gaseg eira anferth.

"Geith miwsig fynd i'r tân efo ffantastig", meddai Ifan Morgan Jones

"Politicaidd", ychwanegodd Richard Wyn Jones.

"Angau i delifro", meddai'r Hogyn o Rachub.

Ac yna dilynodd llif o gas eiriau trydarwyr eraill:

Rhan-ddeiliaid ('stakeholders'), mewnbwn, allbwn, gweithredol ('acting, executive'), ffocws, positif, seleb, ffocysu, sgriwtineiddio, opsiwn, sialens, anwytho ('induce' neu 'induct')*, dominyddu, normaleiddio, cwtsh a negydu ('negotiate') oedd rhai o'r cynigion eraill.

"Seiclo (=beicio), ffeinal (=...derfynol, boed yn gêm neu rownd), ail gefnder (=cyfyrdyr), trydydd cefnder (=ceifn)", rhygnodd Guto Pryderi Puw.

Parêd, cwynodd Rhys Arall.




Fe fyddai 'talu awyr' yn well na taliad di-gyswllt, awgrymodd Aled Hughes.

"Felly hefyd yr erchyllbeth ‘tiwn’ - hyd yn oed petai Dafydd ap Gwilym ei hun yn ei arddel...", taranodd Richard Wyn Jones.

"Yn hyb y wlad sy'n bi-ling, mae miwsig yn amesing a thiwn ydy'r real thing", eglurodd Llion Jones.




Ond nid pawb oedd yn gytûn.



Pa eiriau hoffech chi eu hela a'u difa?



*Anwytho:

Dyma ddiffiniad Y Gweiadur: rhesymu mewn ffordd sy’n arwain o ragosodiad (= 'premise') penodol at gasgliad cyffredinol (nad yw bob tro yn gywir).

Gall anwytho fod yn derm ffiseg hefyd.





Wednesday, 31 January 2018

Cynefin: Castell Newydd Emlyn a hanes y Wiber

Os nad ydych chi wedi edrych ar y gyfres wych 'Cynefin' (S4C am 8 bob nos Sul), mae'n werth gwneud. Dyma stori ddychrynllyd gwiber Castell Newy'.

Nodiadau

Lle bynnag ewch chi rownd ffor' hyn....

osgoi'r enw "wiber", math o ddraig fu unwaith yn codi ofn dychrynllyd ar drigolion Castell Newydd Emlyn.

.....ar lannau afon Teifi

Diwrnod ffair haf oedd hi.....cwympodd cysgod dros y dre

gwelon nhw wiber yn glanio ar dŵr y castell

yn taranu ac yn fflachio, yn chwifio ei adenydd, ac yn gwneud beth bynnag mae gwiberod yn wneud..

Dyna ddiwedd y ffair a diwedd y dre 'fyd (= hefyd) oni bai am un milwr dewr....

...tynnu ei ddillad i gyd - sa i'n gwybod pam bod yn noeth yn bwysig, ond mae fe yn y straeon i gyd..

...anelu am y wiber...

Roedd croen y bwystfil yn galed...oni bai am un darn meddal - ei fotwm bol

Aeth y bwled yn syth trwy ganol y wiber, ac aeth e o'i go', yn sgrechen a fflapio ei adenydd tan ddaeth e lawr at y Teifi i farw.

Am ddyddiau, medden nhw, doedd dim posib yfed dŵr y Teifi na physgota. Roedd gwaed a gwenwyn (=poison) wedi'i lygru (=contaminated) cymaint....mae'n stori tylwyth teg, siŵr o fod, ond lawr y lôn yn Llandysul, mae 'na labordy (laboratory) arbennig iawn, un o'r goreuon yn y byd am wneud gwrth-wenwyn (anti-venom).

Rhywbeth yn y dŵr, mae'n rhaid.